آفتابگردان

نام فارسی: آفتابگردان
نام علمی:  Helianthus annuus                                                               
تیرة : کاسنی

مقدمه
آفتابگردان عضو خانواده­ اي بزرگ از گیاهان گلدار بنام تیرة کاسنی است که هرچند تعداد کمی از آنها از نظر اقتصادي داراي اهمیت هستند، اما در سراسر جهان مشاهده می شود. نام جنس هلیانتوس از واژة یونانی هلیوس به معناي آفتاب و آنتوس به معناي گل گرفته شده است  لینائوس این نام را بر این گیاه نهاد و عمر تنها گل آفتابگردانی که می شناخت فقط یک فصل بود. موطن آفتابگردان احتمالاً جنوب غربی ایالات متحده، یعنی ناحیۀ مکزیکوسیتى و سرخپوستان این ناحیه ابتدا از بذر آن براي غذا استفاده می­کردند. کاشت آفتابگردان توسط انسان مورد تردید است، زیرا این گیاه به طور طبیعی به میزان زیادي در این منطقه می روید.  مسیر ورود آفتابگردان به ایران نیز احتمالاً آذربایجان بوده و واردکنندگان این گیاه بازرگانان و تجاري بوده اند که در اواسط یا اواخر دورة قاجاریه با آذربایجان، گرجستان و قفقاز داد و ستد داشته اند. کشت آفتابگردان در ایران، به عنوان آجیل از حدود 80 سال پیش در مناطق آذربایجان غربی و از جمله خوي معمول بوده ولی کشت آن به عنوان دانه روغنی از سال 1344 آغاز شد. آفتابگردان زراعی بعد از سویا، کلزا و بادام زمینی، مهمترین گیاه روغنی جهان است. شواهد زیادي نشان می­دهد که سرخپوستان آمریکاي شمالی قبل از این که ذرت را به عنوان غذاي خود کشت کنند، از آفتابگردان جهت تغذیه استفاده می­کردند. روغن­هاي خوراکی از دو جنبه داراي ارزش غذایی هستند: اولاً منبع مهم تأمین کالري بدن بوده و ثانیاً ویتامین­هاي محلول در چربی، تنها در حضور چربی قابل جذب بدن هستند. روغن آفتابگردان یکی از بهترین روغن­هاي خوراکی است و داراي ضریب یدي 120 تا 135 و در گروه روغن­هاي نیمه خشک شونده قرار دارد. سطح زیرکشت، میزان تولید و عملکرد در واحد سطح آفتابگردان در جهان و در هشت کشور عمده تولید کنندة آفتابگردان نشان می­دهد که بیشترین سطح زیر کشت، میزان تولید وعملکرد در واحد سطح در دنیا مربوط به کشورهاي روسیه، آرژانتین و فرانسه می باشد.

مرحله کاشت
آفتابگردان در طیف وسیعی از خاک­ها رشد می­کند اما خاک­هایی با بافت بسیار سنگین که ساختمان آنها نیز از بین رفته باشد به دلیل ممانعت از توسعه ریشه، محدود کننده کشت آفتابگردان به حساب می­آید. آفتابگردان در خاک­هاي خنثی تا قلیایی با PH معادل 8- 5/6 به خوبی رشد می­کند. عملکرد آفتابگردان در خاک­هاي شنی بازهکشی مناسب بیشتر از خاک­هاي رسی است. شوري باعث تعویق جوانه زنی ، نازك و کوتاه شدن ساقه، کاهش رشد طبق­ها،  باز ماندن گیاه از رشد و تغییر ویژگی­هاي بذر و روغن می­شود. شوري خاك در حدود 2 در صد نمک حدود 40 درصد عملکرد را کاهش می­دهد. آفتابگردان با داشتن ریشه توسعه نیافته نسبتا متحمل به خشکی است، مشروط بر آنکه عمق و ساختمان خاك محدود کننده رشد ریشه نباشد. آفتابگردان تا حدي به شوري خاك مقاوم است با این حال تحمل آن از لوبیا یا سویا بیشتر است و در محدوده­اي از اسیدیته خنثی به خوبی رشد می نماید.

تاریخ کاشت
یکی از عوامل بسیار مهم در موفقیت زراعت آفتابگردان کشت به­موقع آن است. تاریخ کشت مناسب آفتابگردان بستگی به آب و هواي هر منطقه دارد. بهترین موقع کشت زمانی است که حداقل درجه حرارت هوا به 10 - 8 درجه سانتی­گراد رسیده باشد که این حرارت براي جوانه زدن مناسب است. طول فصل رشد مورد نیاز رقم، برخورد دوران گرده افشانی با فعالیت حشرات و فرار دوران گرده افشانی و اوایل دانه بندي از گرماي شدید تابستان از عوامل تعیین کننده در انتخاب تاریخ مناسب کاشت است. از آنجا که طول فصل رویش در اغلب مناطق ایران طولانی­تر از حد مورد نیاز براي آفتابگردان است، این گیاه را می­توان در طیف وسیعی از تاریخ­ها کشت نمود.
حدود تاریخ کشت به تفکیک مناطق مختلف به شرح زیر تعیین گردیده است:
  • مناطق معتدل و سرد: اوسط فروردین ماه تا اواخر اردیبهشت ماه
  • مناطق گرمسیر: اواخر دي ماه تا اواسط اسفندماه
آفتابگردان را می­توان با بذرکارهاي معمولی و پنوماتیک کشت کرد. به طور کلى کلیه بذرکارهایی که بتوانند بذر را روي پشته قرار دهند براي کاشت آفتابگردان می­توانند مورد استفاده قرار بگیرند. بنابراین می­توان از بذرکارهایی که براي کاشت ذرت، چغندرقند و ... از آنها استفاده می­کنند با انتخاب صفحه مناسب توزیع بذر براي کاشت آفتابگردان از آنها استفاده کرد. البته بذرکارهاي پنوماتیک کاشت آفتابگردان بخاطر دقت زیاد آنها از این لحاظ مناسب­ترند.
رعایت عمق کاشت در هر زراعتی یک اصل به شمار می­رود. اگر بذر خیلى عمیق کشت شود سبز شدن گیاه و بیرون آمدن آن از خاك ممکن است تا دو برابر زمان معمول به تأخیر افتد. و این مسئله از چند جهت حائز اهمیت است: ذخیره غذایی بذر به اتمام رسیده و سبز نخواهد شد و یا گیاهچه ضعیفى تولید خواهد نمود و یا دوره سبز شدن بذر طولانى خواهد شد که این موضوع در اوخر فصل رشد مشکلاتى را در خصوص رسیدگى به وجود خواهد آورد.
آفتابگردان به دو صورت مکانیزه و سنتی قابل کشت است. کشت مکانیزه آن با ادوات و ماشین آلات رایج و بذرکارهایى است که عملیات ایجاد شیار ، کاشت بذر و خاك دادن روي آن همزمان صورت می­گیرد، اما روش کاشت سنتی با دست صورت می­گیرد و در قطعات کوچک قابل انجام است. بهتر است در مزارع بزرگ کشت آفتابگردان به صورت ردیفى باشد، چون با این روش عملیات داشت (کولتیواتور زنى، کودپاشى، آبیارى، مبارزه با آفات و بیماریها و علفهاى هرز و...) به سهولت انجام می­گیرد. فاصله ردیف یا بین خطوط کاشت در کشت اول معمولاً 75 سانتی­متر و در کشت دوم 60–50 سانتی­متر در نظر گرفته مى­شود. فاصلۀ دو بوته در کشت آبی 30-20 سانتی­متر و در کشت دیم 40-30 سانتی متر است. در زراعت آبى تراکم 8- 6 بوته در متر مربع و در زراعت دیم با بارندگی بیش از 500 میلی متر تراکم مناسب 7-5 بوته در مترمربع است.

بذر مصرفی
میزان بذر مصرفی در هکتار بسته به ریزي و درشتی بذر، قوة نامیه، رقم، زمان کاشت و دیررس یا زودرس بودن رقم، وضعیت تهیۀ زمین، مکانیزه و سنتی بودن و آبی و دیم بودن متفاوت مى­باشد. میزان بذر در کشت ردیفی یا مکانیزه معمولاً 15-10 کیلوگرم در هکتار و براي کاشت دست پاش 20-15 کیلوگرم در هکتار است. اگر معیار کشت دیم و آبی باشد، میزان بذر براي کشت آبی9-6 کیلوگرم در هکتار و براي کشت دیم 7–5 کیلوگرم در هکتار است. میزان بذر مورد نیاز براي ارقام موجود و براي کشت دوم 7-6 کیلوگرم توصیه مى­شود که در این صورت تعداد بوته­ها در هکتار حدود 75 هزار بوته می باشد. ضدعفونی کردن بذر معمولاً به منظور جلوگیري از فساد و خراب شدن بذر صورت می­گیرد و همچنین براي جلوگیري از خسارت حشرات صورت می­گیرد که در انبارداري بذر هم مؤثر است. ضدعفونی کردن معمولاً با سموم قارچکش مانند کاربوکسین تیرام به میزان 2 در هزار صورت می­گیرد. استفاده از سم گاچو براى ضد عفونى کردن بذر تا 6 هفته اول پس از کاشت گیاه را درمقابل آفات مکنده­ محافظت مى­نماید.

مرحله داشت
آبیاري
اگرچه آفتابگردان گیاهی است که تا حدودي به خشکی متحمل است، اما دستیابی به عملکردهاي بالا مستلزم تأمین رطوبت کافی در تمام مراحل رشد گیاه است. همۀ مراحل زندگی گیاه به نوعی به کم آبی حساسیت دارد ولی سه هفته قبل از گلدهی تا سه هفته بعد حساس­ترین زمان به کم آبی می باشد و کمبود آب در این فاصله خسارت جبران ناپذیري را بدنبال دارد. آفتابگردان در طول دورة رشد و نمو خود به 6-7  بار آبیاري نیاز دارد که این مراحل عبارتند از : خاك آب، زمان استقرار ریشه، ساقه رفتن، گلدهی و دانه­بندي و پر شدن دانه جهت سبز شدن و استقرار گیاه آبیاري لازم می باشد. در مرحلۀ ساقه رفتن چون یک اندام جدید بوجود می آید، گیاه به آب فراوان نیاز دارد. در مرحلۀ تشکیل غنچه (یا ستاره سو) کم آبی باعث ریز شدن و پوکی دانه می­گردد. در مرحلۀ گلدهی، کم آبی باعث پوکی دانه می شود. عدم آبیاري به موقع در زمان پرشدن دانه که حساس ترین مرحله است سبب پوکی و لاغرى دانه می شود. باید در همۀ مراحل رشد گیاه آب به اندازة کافی تأمین شود. تأمین رطوبت کافی بعد از کاشت براي جوانه زدن همچنین بعد از تغییر مرحله مقدماتی رشد به مرحلۀ اصلی موجب رشد سریع بوته شده و در افزایش مقدار محصول تأثیر دارد. بطور کلى حساسیت به کم آبی در آفتابگردان از زمان تشکیل جوانه گل تا هنگام رنگ گیري کامل دانه­ها زیاد است. آبیاري محصول در این مرحله باید زمانی صورت گیرد که پتانسیل آب در خاك به حدود 5/0 اتمسفر رسیده و یا بیش از 50٪ رطوبت قابل استفاده از عمق 20 الی30 سانتی­متري خاک­هاي داراي بافت متوسط خارج نگردیده باشد، چنانچه تنش رطوبتی طی دوره 20 روزه پس از ریزش گلبرگها پیش آید، موجب نقصان درصد روغن دانه می شود.
معمولاً در هر آبیاري خاك را بسته به مرحلۀ رشد گیاه و نفوذپذیري خاك تا عمق 50-150 سانتی­متري به حد ظرفیت مزرعه می رسانند. معمولاً تعداد دفعات آبیاري و دورة آبیاري بستگی به منطقه، آب و هوا، شدت حرارت و بافت خاك دارد. آفتابگردان در کل گیاهی است مقاوم به خشکی و در مناطق با 500 میلی متر باران در سال می توان آن را به صورت دیم کشت کرد. اگر کمبود آب در ابتداي مرحله رویشی اتفاق بیافتد فقط کاهش کارآیی برگ­ها اتفاق افتاده و در نتیجه تعداد برگ­ها کاهش یافته ولی سطح برگ­ها افزایش می یابد. باید به خاطر داشته باشیم اگر چه تنش آبی در همه گیاه قابل مشاهده است ولی در برگ­ها آشکارتر می باشد زیرا تمام اندام هاي گیاه بطور مساوي تحت تاثیر تنش آبی از طریق تبخیر و تعرق قرار نمی گیرند.

کولتیواتور زدن و خاکدهى پاى بوته
زدن کولتیواتور بین ردیف­هاي کاشت در زراعت آفتابگردان بسیار حائز اهمیت است. چون زدن کولتیواتور علاوه بر کنترل علف­هاي هرز، باعث سله شکنی، خاكدهی پاي بوته­ها، تهویه خاك، اختلاط کود با خاك، حرکت مواد غذایی در خاك و ترمیم جویچه­ها شده و رشد گیاه را افزایش می­دهد. اجراي یک تا 2 بار کولتیواتور زدن در مرحلۀ 10- 8 برگی و 25-15 سانتی­متري، عملکرد را بطور قابل ملاحظه اي افزایش می­دهد. باید توجه داشت کولتیواتور زدن زمانى صورت گیرد که برگ­هاى آفتابگردان در اثر برخورد با شاسى کولتیواتور صدمه نبیند یا ساقه آفتابگردان نشکند و اگر خیلى زود انجام گیرد بوته کوچک آفتابگردان زیر خاك مى رود. خاك هم باید رطوبت کمى داشته باشد تا تردد تراکتور موجب فشردگى و کوبیدگى خاك اطراف ریشه ها نگردد. البته کنترل علف­هاي هرز مهمترین هدف کولتیواتور زدن است، زیرا تنها راه عملی کنترل علف­هاي هرز بین خطوط کاشت آفتابگردان بوده و جانشین خوبی براي علف­کش­ها می باشد.

تغذیه و کوددهی
اصولاً مصرف کود بایستی براساس آزمون خاك صورت گیرد. تولید هرتن دانه آفتابگردان باعث خروج 60 - 40 کیلوگرم ازت، 33-15 کیلوگرم اکسید فسفر و 120-75 کیلوگرم اکسید پتاسیم از خاك می­گردد. پس با در نظر گرفتن نیاز خاك، مقدار 120 - 60 کیلوگرم کود ازت، 120-60 کیلوگرم اکسید فسفر نیاز دارند. معمولاً نصف کود ازته را قبل از کاشت و بقیه را همراه یا قبل از کولتیواتور زدن بین ردیف­ها (8- 6 برگى) به خاك اضافه کرده و بلافاصله آبیاري می­کنند. در کل حدود 130 کیلوگرم در هکتار ازت براي تولید عملکردي معادل 3500 کیلوگرم در هکتار نیاز هست. لازم به ذکر است که مصرف بیش از حد کود ازته باعث طولانی شدن دورة زندگی گیاه شده و در کشت­هاى دوم محصول دیررس می شود و با کاهش دما و بارندگی مواجه شده و محصول به خوبی خشک نمی شود و برداشت با مشکل مواجه می شود، بنابراین بایستی کودهاي ازته را با احتیاط مصرف نمود. کودهاي ریزمغذى نیز در زراعت آفتابگردان مورد احتیاج هستند که باعث رفع نیازهاى عناصر ریز مغذى و در نهایت افزایش عملکرد گیاه زراعى مى شوند. این عناصر شامل: آهن، منگنز، روي، مس، بر، کلر و مولبیدن است.

خورشید گرایی
آفتابگردان از لحاظ فتوپریود گیاهی خنثی است، طبق­هاي در حال رشد هنگام صبح به طرف شرق قرار می­گیرند و حرکت خود را به دنبال خورشید ادامه می­دهند و در هنگام غروب به سمت مغرب قرار می­گیرند و به محض ظهور گل­هاي زبانه اي طبق این حرکت متوقف می شود و طبق­ها به سمت مشرق می ایستند. به نظر می رسد که پدیدة نورگرایی (خورشید گرایی) آفتابگردان یک نوع سازگاري است تا طبق­ها و برگ­ها به طرف نور قرار گیرند و نور لازم جهت فتوسنتز را بدست آورند.

علائم کمبود مولیبدن
آفتابگردان به کمبود مولیبدن نسبتاً غیرحساس است. عموماً در مرحلۀ جوانه زدن تأثیر دارد، ابتدا برگ هاي قدیمی­تر نوعی رنگ پریدگی متمایل به زردي نشان می­دهند. وقتی شدت علائم زیاد شود، برگ ها فنجانی شده و در قسمت لبۀ برگ نکروزه می­شود. تفاوت بین بوته هاي سالم و آنهایی که دچار کمبود هستند غالباً مشخص است. در موارد کمبود شدید بوته­ها میمیرند و باقی مانده ها غالباً کوتوله می­شوند.
اصلاح کمبود مولیبدن
مولیبدات سدیم را می توان به عنوان کود، معمولاً به حالت محلول پاشی به خاك داد زیرا مقادیر کم آن نیاز است. مصرف 280 گرم مولیبدات سدیم در هکتار، عملکرد دانه را افزایش می­دهد. مقدار 25 گرم مولیبدات سدیم به ازاء هر 25 کیلوگرم بذر به عنوان یک کود همراه بذر پیشنهاد شده است.
علائم کمبود گوگرد
کمبود گوگرد با برگ­هایی که سبز روشن یا زرد هستند، عموماً مشخص می­گردد. به طور کلی علائم کمبود گوگرد یا تقریباً یکسان در تمام برگ­هاي گیاه گسترده است و یا روي برگ­هاي جوان بیش از هرجا قابل ملاحظه است.
اصلاح کمبود گوگرد
به سهولت می­توان با مصرف کودهاي گوگرد، کمبود گوگرد را جبران کرد. این کودها را می توان به صورت اختصاصی و دادن موادي نظیر عنصر گوگرد و سولفات آمونیوم و گچ به خاك داد.
علائم کمبود آهن
علامت اولیه کمبود آهن در بوته­هاي جوان، نوعی رنگ پریدگی متمایل به زرد کمرنگ و عمدتاً در بین رگبرگ­هاي جوان تر است. در گیاهان مسن­تر رنگ پریدگی مشخص بین رگبرگ­هاي جوان تر دیده می­شود و جوان ترین برگ­ها به رنگ زرد کم رنگ تا سفید تغییر مى یابند درمی آیند.
اصلاح کمبود آهن
هیچ گزارشی در زمینۀ اصلاح کمبود آهن در آفتابگردان دیده نشده است، همچنین به علت توانایی ریشه­هاي آفتابگردان در بهبود شرایط جذب آهن بعید است که جز در شرایط غیرعادي، کمبود آهن بتواند در زراعت­هاي عادي بوجود آید.
علائم کمبود منگنز
به احتمال زیاد در خاک­هایی بوجود می آید که مقدار منگنز موجود در دسترس گیاه کم است و یا قلیایی هستند و یا به آنها آهک داده می­شود. نخستین علامت کمبود منگنز بوته هاي آفتابگردان کشت شده در محیط کشت محلول، ظهور نقاط کوچک تغییر رنگ داده و برگ­هاي جوان تازه باز شده است. همراه با تشدید کمبود، نقاط ریز تغییر رنگ داده و نکروزه می شوند. این نقاط نکروزه قهوه اي رنگ اند.
اصلاح کمبود منگنز
می­توان با مصرف کودهاي منگنز در خاك و یا مصرف آن بر سطح قسمت هاي سبز معالجه کرد. در خاک­هاي شنی مصرف یک کیلوگرم بور در هکتار و در خاک­هاي رسی 3 کیلوگرم در هکتار در ارقام حساس مصرف می­شود.

آفات
مهم­ترین آفات آفتابگردان عبارتند از :
  1. پروانه دانه خوار آفتابگردان: این آفت در داخل طبق تخم ریزي کرده و از پهلو دانه ها را سوراخ و وارد آن می شود و از مغز دانه تغذیه می­کند.
  2. سوسک هاي پولن خوار (گرده خوار) : خسارت این آفت از طبق هاي بوته هاى کنار مزرعه شروع شده و از قسمت­هاي مختلف گل استفاده می­کنند.
  3. کارادرینا: با تغذیه از برگ هاي آفتابگردان را دچار خسارت می­کند.
  4. پروانه پرودینا: طریقۀ خسارت شبیه کارادریناست و از برگ ها تغذیه می­کند.
  5. شب پره زمستانه (کرم طوقه بر): از طوقه نبات تغذیه کرده و باعث پژمردگی و شکستن بوته می­شود. این آفت در اوایل فصل و گیاهچه های در حال پیر شدن فعالیت بیشتری دارد. انهدام بقایاي گیاهی آلوده از طریق سوزانیدن یا شخم بقایا جهت از بین بردن لاروها و شفیره هاي زمستان گذران مفید است، مؤثرترین روش مبارزه با این آفات استفاده از ارقام مقاوم است.
  6. گنجشک: مهمترین آفت به خصوص در ایران است که مانع توسعه کشت آن در اکثر مناطق کشور مى شود. در استان کرمانشاه هم در اکثر مناطق باعث خسارت شده و مانع توسعه کشت آفتابگردان مى باشد.
بیماری­ها
عمده ترین بیماري هاي آفتابگردان عبارتند از:
  1. بیماري سفیدك داخلی آفتابگردان: علائم بیماري با ظهور لکه­هاي رنگ­پریده در سطح برگ ظاهر می­شود، کوتاه ماندن بوته، صاف ایستادن و کوچک ماندن طبق و پوکی ازعلائم آن است. براي مبارزه با این بیمارى مى توان از سمومی مانند زینب، مانب و یا مانکوزب به نسبت دو در هزار استفاده نمود.
  2. بوته میري آفتابگردان: عامل بیمارى از ریشه به گیاه حمله کرده و باعث مرگ آن می­شود. عامل بوته میري قارچ فایتوفترا است. مبارزه با این بیمارى بوسیله ضدعفونی بذر با سمومی نظیر کاربوکسین تیرام به نسبت 2 هزار و کاهش تعداد دفعات آبیاري و کاشت بذر با فاصلۀ کافی در خاك است.
  3. سیاه شدن طوقه: این بیمارى باعث پژمرده شدن گیاه و حتی شکستن آن از ناحیۀ طوقه آلوده می شود، عامل بیماري قارچ اسکلروتینا است و بهترین راه مبارزه با آن تناوب زراعی و استفاده از ارقام مقاوم است.
  4. پوسیدگی طبق: قار چ­هاي ساپروفیت عامل بیمار ي بوده و بیشتر در طبقی ایجاد می­شود که مورد حملۀ لارو دانه خوار یا حشرات دیگر واقع شده اند. از دیگر بیماري ها می توان آلترناریا، پوسیدگی طوقه و زنگ آفتابگردان اشاره نمود. مبارزه با این بیمار ي ها از طریق ضدعفونی بذر، تناوب زراعی، کندن و سوزاندن بقایاي گیاهی آلوده و کشت ارقام مقاوم امکان پذیر است. بیماري زنگ آفتابگردان منجر به ریزش بر گ­ها می شود. مهمترین راه مقابله با آن، استفاده از ارقام مقاوم است. سم پاشی محصول نیز در صورت اقتصادي بودن با گل گوگرد یا ترکیبات قار چکش دیگر مفید است.
علف­هاي هرز
آفتابگردان گیاهی است که رقابت خوبی با علف­هاي هرز داشته و آسیب کمی از آنها میبیند و معمولاً علف­هاي هرز را مغلوب می­کند. کنترل علف­هاي هرز بخاطر رشد کند آفتابگردان در دو هفته اول بعد از جوانه زدن بسیار مهم می باشد، چون در هفته سوم مرحلۀ رشد سریع آفتابگردان شروع شده و علفهاي هرز را در رقابت با کنترل شیمیایی علف­هاي هرز آفتابگردان بصورت پیش از کاشت، بعد از کاشت و قبل از جوانه زنی آفتابگردان و پس از جوانه زدن آفتابگردان امکان پذیر هست ولی بهترین و مؤثرترین راه، کنترل مکانیکی علف­هاي هرز می باشد. در مورد بعضی از علف­هاي هرز به ناچار بایستی از سموم شیمیایی استفاده کرد. کنترل باریک برگ­ها در زراعت آفتابگردان کار ساده اي است ولی پهن­برگ­ها را فقط بایستی به روش مکانیکی کنترل کرد. بخشی از کنترل علف­هاي هرز در هنگام تهیۀ بستر انجام می شود اما چنانچه رشد علف­هاي هرز در دوران سبز شدن محصول مشاهده شود، می­توان از دندانه سبک انگشتی یا چنگک گردان استفاده کرد. در این حالت براي کاهش خسارت تراکم اولیه بوته را بیشتر می­گیرند.
همچنین از علف کش هاي مختلف نیز براي دفع علف­هاي هرز استفاده می شود. از علف کش هایی که به صورت قبل از کاشت جهت کنترل بذر علف­هاي هرز استفاده می شود، می­توان تریفلورالین را نام برد میزان مصرف تریفلورالین حدود 2/1 لیتر در خاک­هاي سبک، 8/1 لیتر در خاک­هاي متوسط و 4/2 لیتر در خاک­هاي سنگین از امولسیون 48٪ است. سم آفالن نیز در مقایسه با سایر سموم علف کش کاربرد بیشتري دارد، بدون اینکه اثر سوئی روي گیاه داشته باشد.

تنک کردن
آفتابگردان گیاهی است که به تراکم بالا حساس بوده و در تراکم هاي زیاد عملکرد خوبی نخواهد داشت، بنابراین می­توان در ابتداي فصل رشد بخاطر اطمینان به داشتن تعداد بوتۀ کافی در هکتار از بذر بیشتري استفاده کرد و به محض رسیدن گیاه به 4-2 برگ حقیقی یکبار و در مرحلۀ 20- 15 سانتی­متري بار دیگر بوته­هاي اضافی را تنک کرد. البته در صورت تهیه زمین به شکل مناسب، آبیاري صحیح، اطمینان به کنترل آفاتی که احیاناً به گیاهچه­ها حمله می­کند. می­توان فاصلۀ نهایی بین 2 بوته را در زمان کاشت تنظیم نمود بطوري که احتیاجی به تنک نباشد. تنک کردن آفتابگردان زمانی صورت می­گیرد که ارتفاع بوته به 15-10 سانتی متر باشد که در این حالت بوته 4-2 برگ دارد. آفتابگردان را نباید زود یا دیر تنک کرد زیرا در صورت اول امکان دارد بعضی از بوته­هاي جوان در نتیجۀ آفات و امراض مخصوصاً اگروتیس و بوته میري یا عوامل دیگر از بین برود و در صورت دوم یعنی تأخیر در تنک باعث می­شود بوته­هاي اضافى در رقابت با یکدیگرآب و مواد معدنی را مصرف کرده و باعث ضعیف شدن بوته­هاي باقی مانده شوند، معمولاً در اکثر مزارع تنک و وجین با هم صورت می­گیرد، بهتر است مزرعه قدري مرطوب باشد تاکندن علف­هاي هرز و یا بوته­هاي اضافى به بوته­هاي باقیمانده صدمه نزند.
مصرف کود سرك
مصرف کود سرك در زمانی است که ارتفاع بوته به 25 تا40 سانتی متر رسیده باشد. در این زمان نهال 8- 6 برگه شده است. مقدار کود ازته 50 الی60 کیلوگرم در هکتار در زمانى است که مزرعه وجین شده و علف­هاي هرز از مزرعه خارج شده است باعث رشد سریع گیاه و توسعه برگ­ها شده و در افزایش عملکرد محصول بسیار موثر است.

نقش زنبورها در گرده افشانی آفتابگردان
باد نقش مهمی در گرده افشانی ندارد ولی زنبورها خصوصاً زنبور عسل نقش بسزایی در گرده افشانی در آفتابگردان دارد. چون با نشستن روي گل­ها، گرده به پاي زنبور چسبیده و در تماس با مادگی به آن منتقل می شود. در هر گل اول پرچم­ها در صبح ظاهر می­شوند و عصر آن روز و یا روز بعد مادگی ظاهر می شود. هر گل اگر تلقیح شود 2 تا 4 روز عمر دارد ولی اگر تلقیح نشود تا 15 روز باقی می ماند و اگر در این مدت توسط حشرات بازدید و تلقیح شود دانه خواهد داد. بطور کلی عمر گل آفتابگردان 12-10 روز مى باشد. روزانه 4-3 ردیف گل تازه باز شده و به همان مقدار پژمرده می گردد. در آفتابگردان خود باروري هم صورت می گیرد و بعضی ارقام 60 تا 80  درصد خود باروري دارند ولی میزان خود بارورى اکثر ارقام حدود 25 تا 30 درصد است. بنابراین نقش زنبورها خصوصاً زنبور عسل در گرده افشانى بسیار مهم مى باشد.
کندوگذاري
در زراعت آفتابگردان گرده افشانی بسیار با اهمیت است. زنبورها (خصوصاً زنبورعسل) و باد باعث گرده افشانی می­شوند.
عملکرد مزارعی که گرده افشانی آنها توسط زنبورعسل انجام می شود، معمولاً بالاتر از سایر مزارع است. گل­هاي آفتابگردان داراي شهد یا نوش فراوان است و این مسئله باعث جلب زنبورها و حشرات دیگر می شود. معمولاً ارقام هیبرید آفتابگردان داراي شهد بسیار زیادتري هستند. فعالیت زنبورها عمدتاً بین ساعت 8 تا 11 صبح صورت می­گیرد و با افزایش گرما، فعالیت کمتر می­شود. طبق آزمایشات انجام شده کندوگذاري در مزارع آفتابگردان تولید را تا 80٪ افزایش می­دهد. تعداد کندوي لازم براي هر هکتار حداقل یک کندو می باشد. اگر فاصلۀ کندوها از مزرعه زیاد باشد، بایستى تعداد کندوها را بیشتر نمود. دانه هایی که با زنبور عسل تلقیح می شوند سنگین­تر از بقیه هستند. هر قدر تعداد کندوهاي زنبورعسل در مزارع آفتابگردان زیادتر و فاصلۀ کار گذاشتن آنها به مزارع نزدیکتر باشد، تلقیح گل­هاي آفتابگردان بهتر انجام شده و بر عملکرد محصول افزوده می شود. در عمل 4-3 کندو کاملاً براي تلقیح یک هکتار مزرعه آفتابگردان کافی است (در هر هکتار حداقل یک کندو لازم است). هرقدر کندوها به مزارع نزدیکتر باشند، زنبورهاي بیشتري از مزرعه بازدید می­کنند. بهترین موقع براي کارگذاشتن کندو موقعی است که 5٪ گلها در مزرعه باز شده باشد.
علل پوکی در آفتابگردان به طور خلاصه عبارتند از :
  • عدم تلقیح به دلیل عدم وجود زنبور عسل وسایر حشرات گرده افشان
  • فقدان مواد غذایی در خاك و عدم انتقال مواد غذایی
  • کمبود آب و رطوبت در زمین
  • کاهش ظرفیت رطوبت خاك در موقع گل کردن ( کمتر از 80٪ آب)
  • عدم تهیه مناسب زمین و عدم کنترل علف­هاي هرز
  • تراکم بالا و کمبود آب در منطقه ریشه
  • وزش بادهاي گرم (بادهاي 3-2 درجه گرمتر از محیط اطراف در موقع تشکیل دانه باعث پوکی آن و بعد از دانه بستن باعث لاغري دانه می شود)
  • بزرگ بودن طبق موجب پوکی مرکز آن می شود دلیل این امر را عدم وجود مواد غذایی در برگ و ساقه می دانند.
  • آفات، امراض، برودت، دماي بالا، شوري خاك و وجود پروانه دانه خوار که از بین این عوامل کمبود آب خاك و باد گرم و سپس عدم وجود حشرات گرده افشان مهمتر از بقیه مى باشد.
 

مرحله برداشت
آفتابگردان از زمان کاشت تا زمان برداشت بسته به ارقام زودرس یا دیررس به سه ماه تا پنج ماه زمان احتیاج دارد. برداشت آفتابگردان زمانی است که پشت طبق­ها از سبز به زرد تغییر کند و به مایل به قهوه اي درآمده باشد و برگ­هاي کوچک کناري طبق، قهوه اي شده باشد. در این زمان آفتابگردان از نظر فیزیولوژیکی رسیده است و آماده برداشت کردن است. برداشت معمولا قبل از این که طبق ها به حد کافی و مناسب برداشت خشک شده باشند ، صورت می­گیرد.
در این هنگام رطوبت دانه­ها، ممکن است به 40 تا 50 درصد برسد اما رطوبت برداشت دانه 8 تا 9 درصد می باشد، بنابراین خشک کردن محصول، دانه الزامی است، در غیر این صورت محصول دچار پوسیدگی می شود. رسیدگی دانه­ها به تدریج از خارج طبق آغاز و به سمت داخل ادامه پیدا می­کند برداشت زود هنگام باعث کاهش عملکرد می شود و تاُخیر در برداشت موجب ریزش دانه و افزایش خسارت توسط پرندگان می شود. در صورت برداشت با دست معمولاً تراکم را طوري می‌گیرند و از ارقامی استفاده می­کنند که تولید ساقه­هاي جانبی کمتري کرده و فقط یک طبق بزرگ در انتهاي ساقه اصلی قرار داشته باشد. براي اینکه حداکثر عملکرد روغن حاصل شود طبق­هاي آفتابگردان قبل از برداشت باید کاملاً رسیده باشند چون در طول دو هفته آخر رسیدن طبق­ها مقدار مادة خشک در بذور ممکن است 50 تا 100 درصد افزایش یابد. وضع ظاهري بذور شاخص خوبى براي تشخیص تاریخ برداشت نیست زیرا بذور رسیده داراي مقدار زیادي رطوبت هستند. حداکثر رطوبت براي انبار کردن بذر نباید از 9-8 درصد بیشتر باشد.
روش برداشت
به جلو کمباین و سرعت سیلندر ها یا کوبنده ها و تنظیم ضد کوبنده و باد می توان عملیات برداشت را با راندمان بالا انجام داد.
به منظور سهولت برداشت براي ریزش برگها می­توان از علف کش گراماکسون استفاده کرد و سپس برداشت کرد. ارقام پابلند تک طبق را دستى برداشت کرده و سپس طبق­ها را چند روز در آفتاب طوري پهن می­کنند که پشت طبق­ها به طرف آفتاب باشد به این ترتیب نه تنها طبق­ها بهتر خشک می شوند بلکه از میزان خسارت پرندگان طی دوران خشک شدن کاسته می­شود. طبق­هاي خشک را با خرمن کوب غلات یا کمباین کوبیده و پس از بوجارى آنها را کیسه گیرى مى کنند. در سطوح کمتر طبق را می­توان با کوبیدن چوب به طبق­ها دانه ها را از طبق جدا نمود. البته در سال هاى اخیر از پرکن مرغ و یا ابزارى شبیه آن براى جداسازى دانه از طبق استفاده مى گردد که سرعت عمل بالایى نسبت به روش دستى دارد.
تناوب
آفتابگردان به عنوان یک زراعت تابستانه می­تواند در تناوب زراعی جایگزین اکثر گیاهان گردد. این گیاه را می­توان بعد از خانواده بقولات (شبدر یونجه  لوبیا، سویا و نخود) و غلات (گندم ، جو و چاودار) و نباتات وجینی همچون هندوانه  خربزه  پنبه و چغندرقند کشت نمود. ولی با مشاهداتی که به عمل آمده، آفتابگردان بعد از گندم و سایر نباتات خانوادة غلات نتیجه بهتري می­دهد. علت این است که این دسته از نباتات داراي ریشه افشان می باشند و به همین جهت نمی­توانند از رطوبت اعماق خاك استفاده نمایند. اگر آفتابگردان بعد از این نباتات کشت شود به علت وجود ریشه‌هاي عمیق خود می‌تواند از آب موجود در اعماق استفاده نماید.
ایجاد یک تناوب به چندین عامل که براي هر سیستم زراعی حیاتی هستند بستگی دارد:
  • فراهم آوري فرصتی براي کنترل کم هزینه تر علف هاي هرز
  • تضمین کنترل بیماري ها طوري که مانع از گسترش بیماری­هاي مهم شود
  • پخش کردن نیازهاي کارگري و ماشین آلات کشاورزي در زمان هاى مختلف
  • به حداکثر رساندن محصول و بالا بردن متوسط عملکرد مزرعه
  • تضمین حفظ سلامتی خاك و نگهداري پوشش گیاهی
  • فراهم آوردن یک بازده مثبت از هر گیاه در تناوب
خاصه مطالب کشت و کار آفتابگردان
  • تولید دانه هاي روغنی به منظور تولید روغن و کنجاله از اهمیت ویژه‌اى برخوردار می باشد.
  • کشت دوم آفتابگردان در واقع درآمد مازادي است که از فرصت هاي خالی که بعد از برداشت محصولات پاییزه­اي مانند شبدر، گشنیز، باقلا، کلزا، گندم و جو تا کشت­هاي پائیزه بعدي بدست می آید، نصیب کشاورز می­شود.
  • یکی از عوامل بسیار مهم در موفقیت زراعت آفتابگردان کشت به موقع آن است و به محض برداشت محصول قبلى بایستى زمین سریعاً آماده و آفتابگردان کشت شود.
  • دستیابی به عملکردهاي بالا مستلزم تأمین رطوبت کافی در تمام مراحل رشد گیاه است و مهمترین زمان هاى آبیارى در آفتابگردان عبارتند از: خاك آب، زمان استقرار ریشه، ساقه رفتن، مرحلۀ ستاره سو، گلدهی و دانه­بندي.
  • زدن کولتیواتور بین ردیف هاي کاشت در زراعت آفتابگردان بسیار حائز اهمیت است. چون زدن کولتیواتور علاوه بر کنترل علف هاي هرز، باعث سله‌شکنی، خاكدهی پاي بوته­ها، تهویه خاك، اختلاط کود با خاك، حرکت مواد غذایی در خاك و ترمیم جویچه ها شده و رشد گیاه را افزایش می­دهد.
  • اصولاً مصرف کود بایستی بر اساس آزمون خاك صورت گیرد و تامین عناصر مورد نیاز گیاه باعث افزایش عملکرد آن مى شود.
  • در زراعت آفتابگردان گرده افشانی بسیار با اهمیت است. باد و زنبورها (خصوصاً زنبورعسل) باعث گرده افشانی می شوند. عملکرد مزارعی که گرده افشانی آنها توسط زنبورعسل انجام می­شود، معمولاً بالاتر از سایر مزارع است.
 

 
منابع
  1. آزاد، ا. 1380. کشت دوم آفتابگردان در استان کرمانشاه، پایان نامه کارشناسى، دانشگاه آزاد اسلامى واحد کرمانشاه، ص، 85 .
  2. بخشنده، ع. 1384. درسنامه فیزیولوژي تنش­ها. دانشگاه کشاورزى و منابع طبیعى رامین.
  3. بی نام. 1385. ماهنامه صنعت روغن نباتی. تهران: انتشارات شرکت توسعه کشت دانه هاي روغنی ایران ، شماره 26 و 27 فروردین و اردیبهشت 1384 ، ص. 65 .
  4. زارعى سیاه بیدى، ا. 1382. بررسى اثرات تاریخ کاشت و رقم بر عملکرد و اجزاء عملکرد آفتابگردان در مناطق معتدل استان کرمانشاه، پایان نامه کارشناسى ارشد دانشگاه شهید چمران اهواز، ص، 126 .
  5. زراعت آفتابگردان. 1350. شرکت سهامی خاص توسعه کشت دانه هاي روغنی. چاپ ششم، تهران: انتشارات شرکت سهامی خاص توسعه کشت دانه هاي روغنی، ص. 72 .
  6. زراعت آفتابگردان، 1385. موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر. کرج. 37 صفحه.
 
نام فارسی: آفتابگردان
نام علمی:  Helianthus annuus                                                               
تیرة : کاسنی

 
نام فارسی: آفتابگردان
نام علمی:  Helianthus annuus                                                               
تیرة : کاسنی


نام فارسی: آفتابگردان
نام علمی:  Helianthus annuus                                                               
تیرة : کاسنی


با ما در تماس باشید 

01133435382-4
   01133434967